Pak je de draad weer op?

Zowel cliënten als hun therapeuten kunnen gedwongen zijn om een therapie-, coaching- of begeleidingstraject af te breken. Vanwege ziekte, een sterfgeval, zwangerschap, ontslag, scheiding, verhuizing, burnout of coronabeperkingen bijvoorbeeld. Uiteindelijk komt er een moment om de draad weer op te pakken, of om te beslissen om een andere draad of helemaal geen draad weer op te pakken. Een herstart na een uitzonderlijke en langdurige interruptie kun je gebruiken als een goed moment voor een frisse blik. Een frisse blik op wat, hoe en waarom je het precies doet zoals je het doet. Dat is niet eenvoudig want we zijn het nu eenmaal gewend om het op een bepaalde manier doen en dan vragen we ons niet meer af waarom. Een onderbreking, een verstoring of een onverwachte gebeurtenis is hét moment om stil te staan en te kijken of je nog wel zo tevreden bent met wat je doet. Zo kom je er achter dat het misschien eenvoudiger, leuker, beter, efficiënter of makkelijker kan, voor je zelf maar vooral voor je cliënten. Wij beschrijven veel voorkomende gewoonten bij hervatting van een onderbroken therapie en de frisse blikken die er bij kunnen passen.

De draad weer op pakken: frisse blikken

Vóór het eerste contact

Gewoonlijk neemt de therapeut het initiatief

Als de behandelaar zelf is uitgevallen of als er een externe reden is, zoals de coronabeperkingen, dan ligt het voor de hand dat hij bij (gedeeltelijke) werkhervatting zelf het initiatief neemt om het contact weer te herstellen. De aanname is dat cliënten of in ieder geval de meesten nog steeds ‘hulpbehoevend’ zijn en graag weer met de therapie verder willen. Wat je ziet in veel gevallen is dat mensen in zo’n tussenfase zelf manieren hebben gevonden om de controle te hervinden.

Frisse blik: ik laat de vraag van de therapiehervatting aan cliënten over

Leg je cliënten (schriftelijk) de vraag voor met drie opties: 1. Ik heb geen hulp meer nodig. 2. Misschien heb ik nog hulp nodig maar nu niet en ik meld me als het wel zover is en 3. Ik wil nu graag een nieuwe afspraak maken. Deze aanpak voorkomt dat mensen plichtmatig zonder na denken met therapiehervatting akkoord gaan. Je houdt dan die cliënten over die expliciet je hulp willen. Dat kunnen er minder zijn dan je denkt. In geval van ernstige twijfel kun je altijd nog zelf rechtstreeks navragen naar de reden van hun beslissing.

Voorbeeld

Bram, die ambulant als sociaal psychiatrisch verpleegkundige werkt, had voor zijn burnout een caseload van 64 cliënten. Bij zijn gedeeltelijke werkhervatting na een half jaar stuurde hij iedereen een brief met de drie opties: de draad weer op pakken, nu niet/misschien later en ik heb geen hulp meer nodig. Uiteindelijk ging hij met 12 cliënten verder, acht hadden bij zijn instelling of elders hulp gevonden en de overige 50 hadden geen hulpvraag meer.

Tijdens het eerste contact

Gewoonlijk is je eerste vraag hoe het geweest is in de tussentijd

Ook therapeuten hebben gewoonten en beleefdheidsreflexen en het ligt voor de hand om te beginnen met openingszinnen en -vragen zoals: Goed om je weer te zien! Hoe is het met je? Dat is lang geleden dat we de vorige afspraak hadden! Hier is niks op tegen als het gemeend is en niet meer dan een korte uitwisseling van beleefdheden is. Het wordt ook wel social talk of koetjes & kalfjes genoemd dat tot doel heeft om de ander op zijn gemak te stellen. Het effect is echter vaak ook dat je een uitgebreid verhaal krijgt waar je dan beleefd op reageert.

Als een therapie enige tijd onderbroken is dan stelt de therapeut ook meestal vragen in de trant van: hoe is het met je (problemen) gegaan in de afgelopen periode? Therapeuten doen dat omdat ze eerst een goede indruk willen krijgen van hoe het met iemand is om vervolgens te bepalen hoe ze het gaan aanpakken.
Uitgebreide koetjes & kalfjes of een goede indruk van de toestand nu zijn niet nodig voor goede hulpverlening. Een goed helpend gesprek gaat over wat op dat moment, voor je cliënt, belangrijk is om te bespreken. Je cliënten weten zelf het beste waar ze het op dat moment erg moeilijk mee hebben en ze zijn verstandig genoeg om zelf keuzen te maken in wat nu het meest noodzakelijk is om te bespreken. Je kunt jezelf en je cliënten kostbare tijd en energie besparen door direct met de deur in huis te vallen.

Frisse blik: vraag wat cliënten met je willen bespreken

Stel zo snel mogelijk een openingsvraag zoals ‘Wat wil je met me bespreken?’, Waarover wil je met me praten?’ of ‘Vertel: waar kan ik je bij helpen? Als je dit te kort door de bocht vindt dan kun je een korte uitleg in deze trant geven. Er is de nodige tijd versteken sinds ons laatste gesprek en er is veel gebeurd in tussentijd. Daarom wil ik je vragen om zelf aan te geven op welk probleem we ons vandaag moeten concentreren? Wat je kunt doen als cliënten moeite hebben met deze vraag en voorbeelden van openingsvragen lees je  verderop in dit artikel.

Voorbeeld:

Astrid, een 58-jarige alleenstaande vrouw met o.a. recidiverende depressies, suïcidaliteit en een dissociatieve identiteitsstoornis, moest de therapie twee jaar onderbreken vanwege de zorg voor haar ernstig zieke en later terminale moeder. Bij hervatting van de gesprekken wilde ze graag praten over een mogelijke nieuwe vaste relatie en haar angst en onvermogen tot intimiteit vanwege traumatiserende seksuele geweldservaringen.

De richting van de behandeling

Gewoonlijk stelt de therapeut voor om de draad op te pakken bij waar je gebleven was.

De meeste therapeuten, coaches en anderen werken volgens een vooraf bepaalde vaste werkwijze. Vanuit een individueel behandelplan, een vaste methodiek (emdr, schematherapie, exposure) of op basis van diagnose-behandelprotocollen, zorgpaden of richtlijnen. Zijn die nu nog steeds van toepassing? Klopt de oorspronkelijke probleemanalyse, diagnose etcetera en de daarop aansluitende werkwijze nog wel?

Hoe langer de onderbreking hoe waarschijnlijker het is dat de oorspronkelijke werkwijze niet meer aansluit op de actuele situatie. Ook als de psychische klachten nog grotendeels hetzelfde zijn, heeft de cliënt door de veranderde situatie mogelijk nieuwe inzichten gekregen. Het is beter om hierbij eerst stil te staan dan automatisch de oude draad weer op te pakken. Met andere woorden: de actuele stand van zaken én de wensen van cliënten kunnen juist nu de aanleiding zijn voor een andere aanpak.

Frisse blik: laat je cliënten bepalen waar ze mee verder willen.

Heeft een korte uitleg in deze trant: In plaats van de draad weer op pakken, zou ik met je willen stilstaan bij de vraag hoe jij zelf met de gesprekken verder wilt. Ik ben benieuwd wat nu mogelijke onderwerpen zouden zijn waar je mijn hulp bij kunt gebruiken. Vertel! Pas vervolgens je aanpak aan aan wat cliënten zelf aangeven.

Voorbeeld

Veronica volgde traumabehandeling met emdr. Verschillende nare herinneringsbeelden waren al gedesensiteerd in een geplande volgorde toen haar therapeute vanwege een hernia-operatie twee maanden uit beeld was. Toen zij aan haar vroeg wat ze nu wilde bespreken reageerde ze verbaasd: moeten we dan niet verder met emdr? Het bleek voor haar opluchting dat dit niet hoefde als ze dat niet wilde. Ze vertelde dat ze wel klaar was met die narigheid van vroeger. Wat haar nu het meest dwars zat en wat helemaal niet goed voelde was dat ze nog heel veel niet aan haar man had verteld. Ze wilde bespreken hoe ze dit zou kunnen aanpakken.

Een nieuwe afspraak maken

Gewoonlijk bepaalt de therapeut wanneer er weer een nieuwe afspraak gemaakt wordt

Je bent er waarschijnlijk aan gewend dat jij het initiatief neemt in het maken van nieuwe afspraken. Sta ook daar eens bij stil. Het is gewoon routine voor veel therapeuten om met een bepaalde frequentie afspraken te maken met hun cliënten. Er is echter geen wetenschappelijke onderbouwing dat bij bepaalde psychische problemen een bepaald aantal en een bepaalde frequentie van therapiegesprekken goed werkt. Er is ook geen bewijs dat het beter werkt als therapeuten dit bepalen. Vreemd eigenlijk, in een ‘evidence-based’ tijdperk.

Frisse blik: laat het maken van afspraken aan je cliënten over

Stel aan het einde van het gesprek de vraag: wil je een nieuwe afspraak of meld je je als het zover is? Je kunt dit natuurlijk ook inleiden door te zeggen dat het de gewoonte was dat jij een voorstel deed voor het maken van een nieuwe afspraken en dat je nu eerst de vraag aan je cliënten gaat voorleggen om je hulp nog beter af te stemmen.

Als het antwoord je verrast kun je altijd nog om verduidelijking vragen: wat maakt dat je ….? Heb je dan nog redenen om het anders te willen? Dan kun je dat onderbouwd aan je cliënten voorleggen en de keuze vervolgens aan hen laten. Degene die het beste kan beoordelen of en wanneer hij hulp nodig heeft is de cliënt zelf.

Voorbeeld

Pieter neemt steeds zelf contact op met tussenperioden van 4 maanden of langer. In een eerdere therapie heeft hij met succes zijn probleem (perfectionisme, paniekklachten, slaapproblemen en hypochondrie) aangepakt. Als directeur van een eigen onderneming doen zich incidenteel situaties voor die voor hem erg stressvol kunnen worden. Dan heeft hij telkens aan één gesprek voldoende om zijn neus weer de goed kant op te krijgen.

Praktische tips bij frisse blikken

Vragen die je op weg helpen

Als je gewend bent om de leiding te hebben en planmatig te werken dan kan het lastig zijn om de teugels wat te laten vieren. Hieronder staan voorbeelden van vragen die je kunnen helpen om cliënten meer zeggenschap te geven in hun therapie.

Openingsvragen die cliënten meer regie geven

  • Waar wil je met mij over praten?
  • Wat wil je vandaag met me bespreken?
  • Waar gaan we vandaag mee aan de slag?
  • Welke onderwerpen zijn belangrijk om nu te bespreken?
  • Wat houd je momenteel erg bezig?

Stagnatie bij de start: ik weet niet waarmee ik moet beginnen!

  • Wat maakt dat je geen idee hebt?
  • Was er eerst wel een idee en nu niet meer?
  • Hoe is het om nu geen idee te hebben.
  • Waar zijn de ideeën gebleven?
  • Hoe voelt het om niet te weten waar je moet starten?
  • Wat gaat er op dit moment door je gedachten als je hierbij stilstaat?
  • Welke startpunten zijn er?

Vragen om advies: wat vind jij dat we moeten bespreken?

  • Weet je al wat je met een advies zou willen doen?
  • Wat maakt dat juist deze vraag nu bij je op komt?
  • Welk soort advies zou je op dit moment helpen?
  • Als je je keuzemogelijkheden nu voor je ziet, wat doet dat met je?

Er is zoveel; ik weet niet hoe te beginnen!

  • Aan hoeveel dingen denk je op dit moment?      
  • Is er iets dat het beginnen tegenwerkt?
  • Twijfel je of je ergens over wilt praten?
  • Hoe is het om niet te weten waar je moet beginnen?
  • Zijn sommige dingen op dit moment duidelijker/belangrijker dan andere?

Je cliënt doet (uitgebreid) verslag over de tussenperiode

  • Je vertelt veel over xyz, wat roept dit nu op?
  • Wat is voor jou nu het probleem door al die dingen?
  • Wat gaat er door je heen nu je er zo op terugkijkt?
  • Wat vind je er nu vooral vervelend aan?
  • Wat is het verband tussen wat je nu vertelt en de problemen waar je mee zit?
  • Hoe klinken de dingen die je vertelt in je eigen oren?

Feedback over het gesprek vragen

Bij een verandering in  je werkwijze, ook al is het een kleine aanpassing, is het wijs om tijdens en na een sessie om feedback te vragen. Dat is ook wenselijk als je het idee hebt dat het gesprek niet zo lekker loopt. Dit geeft de cliënt de gelegenheid om jou bij te sturen.

Vraag in het gesprek een of enkele keren hoe je client het gesprek ervaart

Enkele voorbeelden van vragen om feedback tijdens een sessie:

  • Hoe vind je dat het gesprek gaat?
  • Hoe vind je het om op deze manier over je problemen te praten?
  • Hoe gaat het op dit moment?
  • Heb je aanwijzingen voor mij, zodat ik je zo goed mogelijk kan helpen?
  • Zijn er dingen waarvan je vindt dat ik die anders moet doen?
  • Wat zijn de dingen die ik gezegd of gedaan heb die je vooral geholpen hebben?
  • Wat was voor jou vooral belangrijk in dit gesprek?

Laat het niet bij korte zogenaamde sociaal wenselijke antwoorden zoals: Wel goed. Vraag dan door. Voorbeeld: T.: Wat vond je wel goed? C.: Dat ik vrijuit kon praten. T: Wat is het goede aan vrijuit kunnen praten? Of: Wat heb je nu vrijuit kunnen zeggen wat je anders niet kunt zeggen? Je zou ook nog kunnen vragen: Zijn er nu nog meer dingen zijn waarover je vrijuit zou willen praten? Of: Wat kan ik nog meer doen of anders doen om je te helpen zo vrij mogelijk te praten?

Vraag aan het einde een gesprek om feedback van je cliënt

Voorbeelden van vragen aan het eind van elke sessie:

  • Wat heeft je vooral geholpen in dit gesprek?
  • Is er iets wat je de volgende keer anders zou willen doen?
  • Is er tijdens deze sessie iets gebeurd wat niet zo goed was?
  • Zijn er misschien dingen die ik moet veranderen, die ik meer of minder moet doen?

Vragenstellen helpt als je echt openstaat voor de antwoorden en de ander de ruimte geeft. Een therapeut is een bijrijder die ernaast zit; letterlijk. Vaak handelen therapeuten zonder precies te weten welke hulp de chauffeur nodig heeft en zonder de details van de concrete persoonlijke situatie en binnenwereld van cliënten voldoende te kennen. Dan zit de bijrijder de chauffeur in de weg. Jouw manier van hulp bieden is de beste manier als je een bijrijder bent die volledig afgestemd is op de chauffeur. Hulp die optimaal een beroep doet op wat mensen zelf in huis hebben is altijd beter dan oplossingen die aangedragen worden.

Frisse blikken in een notendop:

  • Niet iedereen heeft na een onderbreking van de therapie nog behoefte aan de hulp die jij in gedachten hebt. Leg je cliënten de vraag voor of ze de draad weer op willen pakken.
  • Stel om te beginnen géén achteloze vragen die een uitnodiging zijn om (lange) verhalen te vertellen.
  • Wees je bewust van beleefdheidsreflexen die leiden tot onnodige social talk en handel vanuit een onderbouwde keuze en niet op basis van ingesleten routines.
  • Laat vragen om de huidige (probleem)situatie in kaart te brengen achterwege en richt direct de aandacht op wat je cliënt zelf wil bespreken.
  • De kans is groot dat de oorspronkelijke hulpvraag niet meer dezelfde is. Vraag daarom aan cliënten wat zij zelf belangrijk vinden om nu te bespreken.
  • Laat cliënten zelf bepalen of en wanneer ze een nieuwe afspraak willen.
  • Vraag feedback over hoe het gesprek gaat tijdens het gesprek en na afloop, en doe er wat mee.

Tot slot

Je kent het wel: in je huis is het door de jaren heen steeds voller geworden met al die dingen die erbij gekomen zijn. Waarschijnlijk is je manier van werken ook veel ‘voller’ geworden.

Heb je het allemaal nog nodig? Ben je er nog steeds tevreden mee? Past het nog wel bij wie je nu bent? Wat doet er echt toe? Wat geeft voldoening? Wat ‘werkt’ voor jou en je cliënten? Is dit wat je wilt? Tijd voor een goed gesprek met jezelf?