Wat te doen als cliënten moeilijk bij hun gevoelens kunnen komen?

Waaraan zie je de moeite met gevoelens?

Soms kunnen cliënten heel moeilijk bij hun pijnlijke gevoelens komen. Het gevoel is er wel maar het komt er niet echt uit. Ze blijven er mee zitten ondanks dat ze zich willen uiten en ondanks de ruimte die de therapeut daarvoor biedt. Zo komt goede hulp niet op gang of het stagneert op cruciale momenten. Je kunt merken aan een of meer van de volgende veelvoorkomende reacties dat mensen moeite met emoties hebben:

  • Een koel gesprek: Cliënt (C) praat zakelijk, verstandelijk en het blijft een koel gesprek.
  • De piekerstand: C is hardop pratend aan het piekeren waar T bij zit.
  • Verleden tijd: Het gesprek is vooral een zakelijk verslag over wat er toen heeft plaatsgevonden.
  • Een heel verhaal: C vertelt uitvoerig over dingen die er niet toe doen.
  • Je groot houden: C is zichtbaar bang, boos of bedroefd en praat daar omheen
  • Herhaling van zetten: Het gesprek komt steeds op het zelfde punt uit.
  • Er mist iets: Een of meerdere gevoelens ontbreken.
  • Ik ben machteloos, help!: C vraagt vooral begrip, medeleven, advies etc.
  • Stilstand: C valt stil en communiceert (bijna) niet meer.
  • Emotionele achtbaan: Er zijn (te)veel gevoelens in een keer.  

Waarom kunnen mensen zich soms hun gevoelens niet uiten?

Er zijn een aantal redenen waarom mensen zich emotioneel niet zo goed uiten en meer risico lopen op psychisch leed:

Aanleg: mensen verschillen in de mate waarin ze in hun lichaam gevoelens kunnen voelen en benoemen. Een menselijk lichaam kan, net als een beeldscherm van een televisie of tablet, een ‘lage resolutie’ voor gevoelens hebben. Er zijn dan ook aanwijzingen dat de hersengebieden die betrokken zijn bij emoties, bij sommige mensen in aanleg minder ontwikkeld zijn. Bij alexithymie is dat het geval. Het is de naam voor de persoonlijkheidstrek waarvan het belangrijkste kenmerk is: moeilijkheden in het beschrijven en onderscheiden van gevoelens.

Stressvolle jeugd: voortdurende stress in de kinderjaren kan de groei van bepaalde hersengebieden belemmeren die een belangrijk onderdeel zijn van de emotieregulatie. Bovendien is niet-voelen vaak de beste overlevingsstrategie die een gewoonte wordt tegen wil en dank.

Opvoeding: Vooral een verbod op het hebben of tonen van gevoelens kan ook de reden zijn dat iemand nooit geleerd heeft om zich emotioneel te uiten en in plaats daarvan gevoel negeert of onderdrukt. Men is dan als het ware ‘doof’ voor gevoelens.

Angst voor controle-verlies: de angst overspoeld te raken door heftige emoties, komt het meeste voor. Misschien is het wel ‘de moeder van alle angsten’. Dat zijn grote zorgen dat er zoveel los komt dat de nare gevoelens nooit meer overgaan, angst om gek te worden en te blijven, dat er iets in lichaam of geest kapot gaat, om gevaarlijke dingen te doen die ongelukken en ernstig letsel veroorzaken, of om ongelofelijk voor schut komen te staan. Uiteraard heeft de angst voor het verlies van controle over je emoties te maken met onaangename of zeer pijnlijke ervaringen in vergelijkbare situaties in het (verre) verleden. Dan zorgen gebeurtenissen van toen voor problemen van nu. Wat ook een grote rol kan spelen is wat de meeste mensen bij heftige gevoelens soms diep van binnen al lang weten. Als ik werkelijk de ruimte geef aan wat ik voel dan is er geen weg meer terug. Dan moet ik iets onder ogen zien en vervolgens ook de onvermijdelijke keuzen maken die mijn leven ingrijpend zullen veranderen. Dat kan (nog) een te grote stap zijn.

Dissociatie kan ook een rol spelen in het niet kunnen voelen. Het is een toestand waarin men tijdelijk, of tijdens een lange periode, voor een deel niet bewust is van wat men ziet, hoort, voelt, denkt of doet. Dissociatieve ervaringen liggen op een continuüm met normale dissociatieve ervaringen aan de ene kant en zeer ontregelende ervaringen aan de andere kant. Tijdens een lange autorit plotseling merken dat je, zonder het te weten, alweer kilometers verder bent is zo’n dissociatieve ervaring die iedereen kent. Of na een ernstig persoonlijk verlies, zoals de dood van iemand waarom je veel geeft, een tijd lang niet kunnen voelen en geloven dat het zo is. Bij ernstigere vormen van dissociatie worden geen gevoelens meer gevoeld, is het normale contact met het lichaam verdwenen of men ervaart de omgeving als ‘anders’.

Vrijheid en veiligheid zijn nodig om gevoelens toe te laten

Gesprekken volgens de Method of Levels (MOL) helpen cliënten enorm bij het zich uiten over pijnlijke onderwerpen. Ze zijn niet overgeleverd aan protocollen en richtlijnen die hen voorschrijven wat ze moeten doen en voelen. Ze hebben zelf de volledige controle over wat ze wanneer met hun therapeut willen bespreken. De therapeut moedigt op een respectvolle manier aan om ergens nader op in te gaan als hij signalen van onderliggende stress ziet in de woorden of het gedrag van een cliënt. Deze vrijheid en veiligheid is voor veel cliënten een absolute voorwaarde om beladen gevoelens en gedachten volledig toe te laten en te verwerken.

Een MOL-aanpak die zich specifiek richt op emoties is Focus op Sensaties (FOS): het je bewust openstellen voor pijnlijke emotionele gewaarwordingen. Er echt voor gaan zitten, gevoelens in het lichaam opmerken, toelaten en benoemen zonder iets te doen om het te veranderen. Kort gezegd: voelen + benoemen + niets doen. Met name bij psychisch lijden dat direct gekoppeld is aan een trauma kan FOS op een goede en directe manier hulp bieden.

Deze tekst is een deel van een uitgebreidere tekst voor de cursus FOS waarin onder meer intensief geoefend wordt met FOS bij eigen emotioneel beladen onderwerpen.