Onvoorwaardelijke aanwezigheid in gesprekstherapie

Ger Schurink, 2021

Onvoorwaardelijk aanwezig zijn

In elke vorm van psychotherapie gaat om het openstellen voor alle gevoelens en gedachten die er in je leven en je daarover uiten. Emotionele problemen ervaren wij in de vorm van vervelende gevoelens en als die chronisch zijn dan worden ze psychische symptomen genoemd. Volgens de Perceptual Control Theory zijn die symptomen allemaal voorbeelden van controleverlies door conflicterende controlesystemen. Psychotherapie is effectief als iemand zich op een vrije en onbevangen manier kan uiten waardoor de aandacht steeds meer verschuift in de richting van de bron van het conflict waardoor er uiteindelijk reorganisatie optreedt; er ontstaan nieuwe inzichten en het probleem lost zich op.

Het volledig openstellen, vroeger of later als de omstandigheden en je eigen vermogen het toestaan, is uiteindelijk de meest gezonde manier van omgaan met psychische pijn van welke aard dan ook, in je eentje of met hulp van anderen. De manier waarop en het tempo zijn hieraan ondergeschikt. Hulp van iemand anders, dus ook gesprekstherapie, ‘werkt’ alleen als er onvoorwaardelijke aanwezigheid is. De ander niet in de weg te zitten met jouw dingen, ook al bedoel je het nog zo goed, is het belangrijkste. Hoe je zo’n basishouding in de praktijk ontwikkelt is nog onvoldoende op een diepgaande manier uitgewerkt, in de Method of Levels en in de psychotherapie in het algemeen.

Onvoorwaardelijk aanwezig zijn is essentieel om een situatie scheppen waarin de ander, maar ook jijzelf, alle ruimte hebt om er te zijn. Unconditional presence word het door John Welwood genoemd in Toward a Psychology of Awakening: Buddhism, Psychotherapy, and the Path of Personal and Spiritual Transformation. Hij schrijft dingen die ‘raken’ omdat ze voelbaar kloppen, zoals:

De eerste en moeilijkste stap in genezing is het blootleggen van deze wond – onze vervreemding van ons grotere mens-zijn en het lijden dat daardoor ontstaat. In deze pijn is ons herstel verborgen. Willen we die pijn niet voelen, dan voegen we alleen nog maar een schakel toe aan de keten van verkramping en ontkenning die ons lijden veroorzaakt. Maar stellen we ons ervoor open, dan brengt dit bij ons rechtstreeks in contact met de delen van onze ervaring die we hebben verdrongen of ontkend. De eerste stap op weg naar helen is erkennen dat we ziek zijn.

De therapeutische dialoog, zoals elke intieme ontmoeting tussen twee mensen, zit vol met mysterie, verrassing en onvoorspelbare wendingen. Daarom zijn uitstekende therapeuten waarschijnlijk meer geïnteresseerd in wat ze niet weten over hun cliënten dan wat ze wel weten. Wanneer therapeuten voornamelijk opereren vanuit kennis, hebben ze meer kans om manipulatief te zijn. Wanneer ze opereren vanuit het niet-weten, hebben ze meer kans om authentiek aanwezig te zijn.

Bij het begeleiden van therapeuten heb ik gemerkt dat ze vaak een buitensporige angst hebben voor deze momenten van onzekerheid. In hun opleiding leren ze zelden om open en alert te blijven bij het onbekende. Dus als therapeuten niet weten wat ze moeten doen of zeggen, voelen ze zich meestal incompetent. Ze zoeken rond in hun doos met interventies of verschuiven snel de aandacht van de cliënt naar veiligere en meer vertrouwde onderwerpen, waardoor ze de vrije en creatieve ruimte van het huidige moment ver achter zich laten.

Therapeuten denken graag dat ze weten wat er met mensen aan de hand is. Het zijn professionals, ze zijn al jaren getraind, ze hebben al die kennis over psychologische dynamiek. Maar als ze daadwerkelijk met iemand werken, is deze kennis op zich geen middel tot genezing. Het kan nuttig zijn, het kan een hulpmiddel zijn. Maar de kennis en expertise van een therapeut kan door cliënten gemakkelijk worden ervaren als weer een vorm van afwijzing.

Therapeuten sluiten vaak onbedoeld de ervaring van hun cliënten af door deze in de vertrouwde interpretatiedoosjes te stoppen. Wanneer een cliënt zich begint te openen voor de grotere ruimte van het zijn, kan hij rechtstreeks terugvallen in zijn of haar oude, vertrouwde identiteit als de therapeut niet kan toelaten dat deze opening haar eigen koers volgt of haar op een conventionele manier interpreteert. Ook kan een cliënt zich openen voor een gevoel waar de therapeut weerstand tegen heeft. Hier moet de therapeut zelf bereid zijn eigen pijnlijke kanten niet te verdoezelen, anders zal hij zich terugtrekken, een snelle remedie aanbieden, of de cliënt in een andere richting proberen te sturen als hij of zij deze gevoelige punten aanraakt. Helaas bestaan professionele psychologische opleidingen voornamelijk uit het overdragen van kennis en informatie. Het belangrijkste, het vermogen om de ervaring precies zoals ze is te ontvangen in onbevooroordeelde aanwezigheid wordt nauwelijks genoemd.

Meer weten?

Therapeuten die zelf mogen voelen en denken en die echt aandacht (mogen) hebben voor hun cliënten worden met uitsterven bedreigd. Als je meer leven in je gesprekken wilt brengen en meer over wilt weten hoe je je eigen gewaarzijn en onvoorwaardelijke aanwezigheid kunt vergroten, verdiep je dan wat John Welwood daarover geschreven heeft. Toward a Psychology of Awakening: Buddhism, Psychotherapy, and the Path of Personal and Spiritual Transformation is als inkijkexemplaar te downloaden. Het (e)boek vind je bij de bekende boekhandels. De Nederlandse vertaling: Psychologie van de ontwaking: boeddhisme, psychotherapie, persoonlijke en spirituele transformatie wordt helaas niet meer gedrukt maar het boek is nog wel via de Openbare bibliotheek aan te vragen en tweedehands veel te duur te koop. Op de website van Welwood vind je nog meer informatie zoals de tekst Unconditional Presence.


Leesgroep

Ger start binnenkort een (online)leesgroep ‘Toward a Psychology of Awakening’. Met een vaste frequentie lezen we een of twee hoofdstukken uit het boek waarover we met elkaar van gedachten gaan wisselen en Welwood verbinden met de MOL. Laat Ger weten of je ook belangstelling hebt. Er zijn inmiddels vier deelnemers en het maximum is acht.